INLEIDING
Laatst sprak ik met een 16-jarige puber die me vertelde dat ze waarschijnlijk min of meer preventief Risperidon (=Risperdal) moet gaan innemen. Ze heeft geen schizofrenie, alleen kan ze soms erg boos worden. In dit artikel meer over dit verschijnsel dat een middel tegen psychoses nu wordt verstrekt aan kinderen die lastig gedrag vertonen.

Risperdal werd in 1994 door Jansen-Cilag (onderdeel van Johnson & Johnson) geïntroduceerd als nieuw zogenaamd a-typisch antipsychoticum dat gebruikt kon worden in de strijd tegen schizofrenie.

Hoe is het mogelijk dat het chemisch product inmiddels niet alleen meer gebruikt wordt voor mensen die uit angst voor hun psychose het middel nemen om hun psychose chronisch te onderdrukken, maar dat het ook wordt ingezet om lastige kinderen en bejaarden te kalmeren?

KOSTEN
Laten we eens een blik werpen op het door artsen en psychiaters vaak gebruikte Farmacotherapeutisch Kompas waar we van alles kunnen lezen over dit product. Laten we eerst eens kijken naar de kosten. Zo blijkt het product van Jansen-Cilag met de naam Risperdal per 5 mg. €39,83 per maand te kosten. Omdat het patent verlopen is, is er ook een goedkopere variant met de naam 'Risperidon' die per 5 mg €4,63 per maand kost. Zo kun je zien wat een enorme winsten die Jansen-Cilag gemaakt heeft toen ze het alleenrecht hadden op de verkoop van dit product.

INDICATIE VOOR GEBRUIK
In het bovengenoemde kompas kunnen we als eerste het CFH-advies lezen. Deze Commissie Farmaceutische Hulp (zie beschrijving op site) die een gezonde kritische houding heeft stelt over de indicatie: "Risperidon is nog niet beoordeeld voor aanhoudende agressie bij de ziekte van Alzheimer en voor gedragsstoornissen bij kinderen"

Deze opmerking van de commissie heeft in het geval van die 16-jarige puber niet veel effect gehad. Ook uit de indicatie-stellingen blijkt dat het niet-beoordeeld zijn van deze middelen geen punt is om het toch voor te schrijven aan bejaarden en kinderen. We kunnen bij indicaties namelijk lezen dat het buiten het gebruik voor mensen met schizofrenie en ernstige manische episoden (twee ernstige psychiatrische diagnoses) ook kan worden ingezet voor mensen met de ziekte van Alzheimer:

Bij de kortdurende behandeling (< 6 weken) van aanhoudende agressie bij patiënten met matige tot ernstige ziekte van Alzheimer die niet reageren op niet-medicamenteuze behandeling en als er gevaar is voor de patiënt of anderen.
Daarnaast staat er ook het gebruik bij lastige kinderen genoemd:
Kortdurende behandeling (< 6 weken) van aanhoudende agressie bij kinderen vanaf 5 jaar en adolescenten met mentale retardatie of minder dan gemiddeld intellectueel functioneren met ernstig agressief of ander storend gedrag, in het kader van een bredere behandeling inclusief psychosociale en educatieve interventie en voorgeschreven door een arts die goed vertrouwd is met de behandeling van gedragsstoornissen bij deze populatie.
Als ik dit zo lees dan zou je kunnen concluderen dat het maximaal 6 weken gebruikt kan worden bij kinderen (vanaf 5 jaar!). Goed, ze krijgen dan een lagere dosering dan een volwassen iemand met de diagnose schizofrenie, maar het blijft een antipsychoticum met daarbij ook de nodige bijwerkingen, waarvan ik er hier enkele zal noemen.

LICHAMELIJKE REACTIES OP DIT FARMACEUTISCH PRODUCT
In plaats van te spreken over het eufemistische woord 'bijwerkingen' is het in mijn ogen realistischer om te spreken over de manier waarop het lichaam probeert dit chemisch product te verwerken en wat dat allemaal voor problemen oplevert. De informatie is afkomstig van datzelfde farmacotherapeutisch kompas.

Zo heb je meer dan 10% kans (=zeer vaak) op het ontwikkelen van de volgende reacties: hoofdpijn, slapeloosheid en wat zo typisch is voor antipsychotica parkinson-achtige trilverschijnselen (parkinsonisme). Het is mij niet duidelijk of zeer vaak betekent dat het 11% kans is of juist 80% kans. Daarvoor is de definitie te vaag.

Goed, daarnaast heb je ook nog eens vaak (1-10%) kans op het verhogen van je prolactinegehalte. Dit hormoon speelt een belangrijke rol bij de ontwikkeling van borstklierweefsel en de aanmaak van moedermelk. Prolactine heeft ook een ovulatieremmende werking (zie bijvoorbeeld ons aller wikipedia). Doordat het prolactinegehalte kan toenemen loop je het risico op spontane melkvloed uit de tepel (galactorroe), cyclusstoornissen bij de vrouw en zelfs vorming van borsten (gynaecomastie), ook bij jongens, zie daarvoor bijvoorbeeld ADHD-treatment causes young boys to develop female sex organs)

Zo zie je dat ze in het land van de onbegrenste mogelijkheden zelfs zo ver gaan om Risperdal ook voor te schrijven voor kinderen met ADHD. Zover gaan wij hier over het algemeen nog niet dacht ik, maar dat was iets te optimistisch: ook in Nederland wordt Risperdal voorgeschreven aan kinderen indien Ritalin niet genoeg effect heeft. Daar is al in 2005 over bericht door NOVA.

Maar laten we nog even kort wat kijken naar andere vaak voorkomende lichamelijke reacties, zoals een gewichtstoename van een kleine 3 kg in een jaar tijd, het risico op duizeligheid, wazig zien, sedatie, rug- en gewrichtspijn, maag-darmklachten, koorts, vermoeidheid, angst, urineweginfecties.

Als je merkt dat je lichaam zich op zoveel manieren verzet tegen dit middel dan zou je toch kunnen denken dat je eigenlijk dit middel zoveel mogelijk zou dienen te vermijden. Er worden immers toch niet voor niks zoveel lichaamssystemen in de war geschopt?

GEVAREN VOOR BEJAARDEN
Wat betreft bejaarden kunnen we de volgende waarschuwing lezen:
Bij gebruik bij ouderen met dementie bestaat een vergroot risico van sterfte, TIA en CVA. Het gebruik wordt bij andere typen van dementie dan de ziekte van Alzheimer afgeraden, omdat het risico van CVA hierbij significant hoger ligt dan bij de ziekte van Alzheimer.
Je hoeft er geen arts voor te zijn om te vermoeden dat als dementerende niet-Alzheimer mensen sneller doodgaan door Risperdal, meer kans hebben op een hersenbloeding danwel een hartaanval dat dit echt ook wel effect heeft op mensen die niet aan het dementeren zijn. Misschien zijn die over het algemeen nog sterk genoeg om het te kunnen weerstaan maar de prikkels die een verhoogde kans op sterven teweeg brengen bij dementerenden krijg je natuurlijk ook als normaal mens en ook als kind van 5 of 16 jaar te verwerken.

Daarnaast wordt er ook nog gemaand tot voorzichtigheid bij mensen met een geschiedenis met hersenbloedingen en met met cardiovasculaire aandoeningen in het algemeen. Daarnaast wordt er ook nog eens gewaarschuwd voor het gevaar van ontwennings- danwel onttrekkingsverschijnselen als je stopt met de medicatie.

In andere woorden je kunt ook niet zomaar stoppen met Risperidon - je lichaam raakt er dermate aan gewend dat je je kunt voorbereiden op een afkickproces na langdurig gebruik.

EXPERIMENTEN MET KINDEREN EN RISPERIDONGEBRUIK
Er wordt momenteel in ieder geval één onderzoek voorbereid naar het gebruik van Risperidon bij kinderen/jongeren in Nederland en wel in mijn woonplaats Nijmegen, bij het orthopsychiatrisch centrum Inzicht. Hieronder volgt een mailwisseling met mevrouw Scheepers, psychiater van het onderzoeksteam. Hieruit blijkt dat er een streven is om medicalisering zoveel mogelijk tegen te gaan, maar dat het soms onvermijdelijk lijkt te zijn. 

Mijn brief:

Beste heer/mevrouw,

Recentelijk hoorde ik van uw onderzoeksplannen rondom de effecten van Risperidon bij de behandeling van jongeren met agressieproblematiek. Naar aanleiding van dit bericht heb ik een stuk geschreven met de titel Risperidon: een Antipsychoticum voor Lastige kinderen en Bejaarden.

Ook al ben ik zeer te spreken over de beschrijving van de Agression Replacement Training heb ik ernstige bedenkingen bij het gebruik van Risperdal bij jongeren. Ik heb inmiddels begrepen dat dit middel al vaak wordt ingezet om kinderen te kalmeren. Ik zou het op prijs stellen om van gedachten te wisselen over dit onderzoek waarbij ik vooral aandacht zou willen vragen voor de indicatie om dit middel niet langer dan 6 weken te gebruiken bij jongeren en mijn vermoedens dat jullie overwegen het middel ter preventie min of meer chronisch in te gaan zetten.

Daarnaast wil ik uw aandacht richten op de aantekening van het CFH dat Risperidon in het geheel nog niet is beoordeeld voor toepassing voor kinderen met gedragsstoornissen.

De informatie uit een eventueel gesprek wil ik ook verwerken op de genoemde site.

Graag hoor ik spoedig een reactie van u,
Met vriendelijke groet,

drs. J. van den Heuvel
Nijmegen
Hierop volgde de onderstaande reactie van F. Scheepers, kind- en jeugdpsychiater van het onderzoeksteam (met toestemming geplaatst):
Geachte heer van den Heuvel,
 
We hebben uw mail in goede orde ontvangen. Wij gaan inderdaad starten met een onderzoek waarbij we jongeren met agressie problemen gaan behandelen met ART, risperidon of een combinatie van beiden. 

Eerder onderzoek heeft aangetoond dat zowel ART als risperidon effectief kunnen zijn in de behandeling van agressiviteit. Dat is ook de reden dat beide interventies overal (meer of minder) worden toegepast bij ernstige agressie problemen.

Er zijn helaas (nog) erg weinig effectieve interventies tegen ernstige agressie, een probleem wat soms kan leiden tot maatschappelijke uitval, contact met justitie of onmogelijke situaties in de behandelgroepen van orthopsychiatrische centra of gesloten jeugdzorg afdelingen.

Wat de medicatie betreft is dit wellicht lang niet altijd de gewenste manier echter wordt er vaak voor gekozen omdat jongeren niet mee willen werken aan bijvoorbeeld ART en toch ernstige agressiviteit laten zien waardoor verblijf of behandeling onmogelijk is.

Onderzoeken die beide interventies met elkaar vergelijken zijn er (nog) niet en dus is er nog geen wetenschappelijk overtuigend bewijs dat ART beter is. Wij hopen met dit onderzoek te ontdekken welke jongeren vooral geen medicatie moeten krijgen en welke jongeren wellicht geen baat hebben bij alleen ART.

Zo kun je in ieder geval medicatie gebruik op wetenschappelijke grond zoveel mogelijk beperken en kun je wellicht ook iets meer in een verplichtend kader ART geven.


Wij hopen u antwoord te hebben gegeven op uw vragen, 
Namens het onderzoeks team,

F. Scheepers,
Kinder en jeugdpsychiater

VERZAMELEN VAN ERVARINGEN
Graag wil ik vanuit deze pagina een verzameling maken van ervaringen van kinderen en bejaarden met deze middelen. Je kunt je ervaringen plaatsen onderaan dit artikel. Als aanzet heb ik een kopie gemaakt van ervaringen welke ik ergens anders op internet tegenkwam. Ook al is dit een pagina met een kritische inslag ten opzichte van antipsychoticagebruik bij de doelgroepen zijn alle soorten ervaringen welkom.

Update 3 juni 2011: In een artikel van Joop Bouma in Trouw van 1 juni 2011 werd geschreven over de honderden doden die onder demente bejaarden vallen door het gebruik van antipsychotica. Risperdal werd in dat artikel ook genoemd:

"De meeste antipsychotica zijn niet geregistreerd voor probleemgedrag bij dementie. Ze zijn op de markt voor de behandeling van psychoses. Sinds 2005 is bekend dat antipsychotica leiden tot extra sterfte onder demente ouderen. Drie jaar daarvoor was in Canada al gewaarschuwd voor herseninfarcten als bijwerking van het antipsychoticum Risperdal."

En verderop:

"Volgens specialist ouderengeneeskunde Bert Keizer is het antipsychotica-gebruik in verpleeg- en verzorgingshuizen een goed kwaliteitscriterium voor familieleden bij hun keuze van een instelling voor opa of oma - aangenomen dat er voor hen wat te kiezen valt. ,,Het is een graadmeter voor verantwoorde zorg.''

Keizer schrijft antipsychotica voor in het Amsterdamse verpleeghuis waar hij werkt. Meer dan hem lief is. ,,Het is een zwaktebod. Ik heb altijd een schuldgevoel. Het is slechte geneeskunde. Daar heb je dan zeven jaar voor doorgeleerd. Je voelt je toch altijd een soort van collaborateur als je deze middelen voorschrijft. Het komt er op neer dat dementerenden in toom worden gehouden, domweg  omdat ze in een verpleeghuis zitten.''
Honderden doden door Antipsychotica bij Dementie

Zie ook: Het Betoverende Effect van Psychiatrische Medicijnen

Illustraties afkomstig van zielenknijper en van dr. Guy de Keyser